NGO pod lupą. Fakty, które rozbijają najczęstsze mity

Przy rocznicy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wraca temat, o którym zwykle mówi się za mało, a ocenia zbyt szybko. Organizacje pozarządowe bywają wrzucane do jednego worka, choć w rzeczywistości działają w bardzo różnych obszarach i podlegają konkretnym regułom. W tle są liczby, które robią wrażenie, ale też zwykła codzienna praca tysięcy osób. To właśnie ona najczęściej decyduje, czy pomoc dociera tam, gdzie jest potrzebna.

• Przekazane 1,5 procent nie oznacza dodatkowego wydatku
• Organizacje społeczne nie działają poza kontrolą
• Wolontariusze i samorządy trzymają wiele spraw w jednym miejscu

Przekazane 1,5 procent nie oznacza dodatkowego wydatku

Jednym z najczęściej powtarzanych nieporozumień wokół organizacji pożytku publicznego jest przekonanie, że przekazanie 1,5 procent podatku oznacza sięgnięcie głębiej do własnej kieszeni. Tak nie jest. Ta kwota i tak trafia do fiskusa, a podatnik tylko wskazuje, do kogo ma zostać przekazana.

To ważny szczegół, bo właśnie na tym mechanizmie opiera się spora część wsparcia dla NGO. Dla mieszkańca to prosta decyzja przy rozliczeniu rocznym, dla organizacji — realny zastrzyk, który może przełożyć się na pomoc, działania społeczne albo lokalne projekty. W tym przypadku nie chodzi więc o „dodatkowy koszt”, lecz o wybór adresata pieniędzy, które i tak trzeba oddać w podatku.

Organizacje społeczne nie działają poza kontrolą

Drugi mit dotyczy rzekomej swobody działania trzeciego sektora. W rzeczywistości organizacje pozarządowe funkcjonują w ramach prawa i muszą spełniać konkretne obowiązki. Chodzi między innymi o sprawozdawczość finansową i merytoryczną, a także o nadzór ze strony instytucji publicznych.

To ważne, bo przejrzystość nie jest tu dodatkiem, lecz jednym z fundamentów. NGO nie działają w próżni, tylko w systemie, który wymaga rozliczania pieniędzy, opisywania efektów i przestrzegania zasad. Właśnie dlatego zaufanie do nich buduje się nie hasłami, ale dokumentami, kontrolą i konsekwencją w działaniu.

W przekazie przygotowanym wspólnie ze Społeczeństwem Obywatelskim KPRM przypomniano też kilka liczb, które dobrze pokazują skalę tego zjawiska:

• w 2024 roku w wolontariat zaangażowało się 3,2 mln osób,
• w Polsce działa około 113 tys. organizacji pozarządowych,
• te organizacje zrzeszają 7,6 mln osób,
• ponad 17 tys. Kół Gospodyń Wiejskich działa obok niemal 15 tys. Ochotniczych Straży Pożarnych.

Za tymi statystykami nie stoją tylko instytucje. Stoją ludzie, którzy poświęcają czas bez oczekiwania na rozgłos.

Wolontariusze i samorządy trzymają wiele spraw w jednym miejscu

Gdy w grę wchodzą codzienne potrzeby mieszkańców, organizacje pozarządowe często okazują się pierwszym, a czasem jedynym sprawnym łącznikiem między problemem a pomocą. Najmocniej widać to tam, gdzie liczy się szybka reakcja: w pomocy społecznej, kulturze, sporcie, edukacji, ochronie środowiska czy działaniach ratowniczych.

Samorządy mogą zlecać NGO realizację zadań publicznych, zwykle w otwartych konkursach ofert. To model, który od lat porządkuje współpracę między administracją a trzecim sektorem. W praktyce oznacza to, że część usług i działań trafia w ręce organizacji, które są bliżej terenu, ludzi i ich codziennych spraw.

Tę rolę szczególnie widać w sytuacjach kryzysowych. Podczas powodzi w 2024 roku organizacje społeczne wsparły 4,3 mln osób, przekazując pomoc rzeczową i finansową wartą ponad 723 mln zł. Podobna mobilizacja była widoczna w czasie pandemii i po wybuchu wojny w Ukrainie. Właśnie wtedy najlepiej widać, że trzeci sektor nie jest dodatkiem do systemu, lecz jednym z jego najbardziej elastycznych elementów.

na podstawie: Powiat Częstochowski.